Long Mã trong văn hóa Trung Quốc

Long Mã là một trong những linh vật có sức ảnh hưởng lớn trong văn hóa phương Đông, đặc biệt là trong văn hóa Trung Quốc và văn hóa Việt Nam. Vậy bạn biết gì về linh vật mang đầy màu sắc truyền thuyết tâm linh này?

Tìm hiểu cùng Tiếng Trung Nguyên Khôi qua bài viết hôm nay bạn nhé!

1. TRUYỀN THUYẾT

Long Mã (chữ Hán: 龙马; Phiên âm: Lóng mǎ) là sinh vật truyền thuyết có hình dáng một con ngựa có cánh với vảy kỳ lân và đầu rồng trong thần thoại Trung Quốc. Đây là con vật thiêng trong huyền thoại và gắn liền với truyền thuyết tối cổ của nền văn minh Hoa Hạ. Cụ thể:

Theo truyền thuyết, Long mã từ một hóa thân của lân đến truyền thuyết “Long mã phụ đồ” xuất hiện trên sông Hoàng Hà Trung Quốc. Nhiều kinh sách đã chép về truyền thuyết này. Trong Tự điển Cao Đài, Nguyễn Văn Hồng viết: “Vào thời thượng cổ bên Tàu, đời vua Phục Hy (2852-2737 trước TL), trên sông Hoàng Hà, thình lình một trận giông lớn nổi lên, nưóc sông dâng cao, có nổi lên một con quái đầu rồng mình ngựa, đứng khơi khơi trên mặt nước, trên lưng có nhiều đốm đen trắng xếp theo một trật tự đặc biệt và có mang một cây bửu kiếm. Dân chúng thấy chuyện lạ, vội cấp báo cho vua Phục Hy biết. Nhà vua liền đến nơi, đứng trên bờ sông quan sát. Vua Phục Hy là vị Thánh Đế nên biết con quái ấy là con Long mã, một loại thú linh hiếm có, ít khi xuất hiện. Ngài phán rằng, nếu phải nhà ngươi đem báu vật đến dâng cho Ta thì hãy lại đây, đến trước mặt Ta.

Long mã như biết nghe tiếng người, từ từ đi vào bờ, đến trước mặt vua Phục Hy thì quỳ xuống.

Vua Phục Hy thấy trên lưng Long mã có một bức đồ gồm 55 đốm, nhà vua ghi nhớ vị trí các đốm rồi gỡ lấy bửu kiếm. Xong, Long mã liền trở ra khơi và đi mất. Mực nước sông Hoàng Hà sụt xuống như cũ. Vua Phục Hy vẽ lại những đốm trên lưng Long mã, tạo thành một bức đồ, đặt tên là Hà đồ.

Nhà vua quan sát các chấm này, kết hợp với sự quan sát các hiện tượng thiên nhiên trong Trời Đất, nghĩ ra cách tượng trưng Âm Dương, Ngài vẽ ra được Bát Quái đồ, gọi là Tiên Thiên Bát Quái đồ”

Như vậy, sự tích “Long mã phụ đồ” (Long mã mang bức đồ, về sau gọi là Hà Đồ) có liên quan mật thiết với nguồn gốc Kinh Dịch. Vì vậy, hầu hết các bức tượng Long mã đều thể hiện hình Bát Quái Tiên thiên trên lưng Long mã. Đó là do thiện ý người xưa muốn diễn dịch nguồn gốc của Bát Quái do Vua Phục Hy sáng tác từ sự trực nhận của Ngài trên bức đồ gồm 55 điểm đen trắng. Với “hệ thống” Hoàng Hà – Long mã – Hà Đồ – Bát quái – Kinh Dịch, Long mã đã trở thành một biểu tượng của vũ trụ quan Đông Phương.

2. DÁNG VẺ, HÌNH TƯỢNG CỦA LONG MÃ

Theo Trần Đức Anh Sơn, Long mã là con vật hóa thân của kỳ lân, là sự kết hợp đặc biệt giữa rồng, lân và ngựa. Đó là một linh vật có sừng và bờm của rồng, mình của hươu xạ, thân có vảy của kỳ lân, chân và móng ngựa: cao “8 thước 5 tấc, xương cổ dài, cánh bên phải nhúng xuống nước mà không ướt, trên có thánh nhân để bức cổ đồ” (Nguyễn Mạnh Bảo 1958: 41).

Ở các nước có bản sắc văn hóa Đông phương như Trung Quốc, Việt Nam, tranh tượng Long mã thường được thực hiện theo mẫu mình ngựa có vẩy rồng, đầu rồng, lưng mang bảng Bát quái Tiên thiên, thế đứng rất uy nghi, phong thái hùng dũng đang tiến về phía trước.

Biến thiên hình tượng con Long Mã ở Việt Nam được thể hiện rất rõ trên gốm sứ Chu Đậu. Cụ thể, trên chiếc liễn thì long mã được thể hiện dưới dạng cổ điển, tuy nhiên không đứng trang nghiêm như long mã ở các bức bình phong mà là một con Long Mã như con ngựa phi đang tung vó phi trong mây, con vật này có đầu rồng với hai sừng dài, thân hình ngựa phủ vảy rồng, chiếc đuôi xoắn của kỳ lân, đôi cánh như một đám mây đao lửa kéo dài từ ức lên lưng long mã và tung bay về phía sau; còn trên đĩa tráng men thì Long Mã được thể hiện dưới dạng một con kỳ lân mập mạp đang tung vó bay trong mây, trên thân có vật có những đốm lớn nhỏ chi chít như ý tưởng Hà Đồ.

Một dạng long mã khác mang đậm chất ngựa hơn là bức vẽ long mã trên một thạp gốm men trắng hoa lam. Theo đó, phần khớp gối của hai chân sau phủ túm lông như chân kỳ lân, lòng đĩa còn thể hiện một con ngựa có cánh dài đang tung vó bay trong mây, con long mã này cũng mang đậm chất ngựa. Bố cục tạo hình Long Mã và các đám mây được bố cục theo dạng tròn, đầu long mã vươn cao, long mã trở nên linh hoạt hơn như nó đang chuyển động theo vòng tròn trên bầu trời; ngoài ra, con trên một chiếc đĩa men trắng hoa lam, một con ngựa có cánh đang sải vó phi nước đại, bao quanh long mã là những đám mây cách điệu hình đao lửa với nét độc đáo là đôi cánh ngựa cũng mang hình đám mây đao lửa, cổ ngựa vươn cao, động tác toàn thân như đang chuyển theo vòng tròn.

3. Ý NGHĨA CỦA LONG MÃ

Theo quan niệm của người Trung Quốc, Long Mã được hiểu là “rồng bay lên”. Xét tương quan ý nghĩa như sau:

Long mã tiêu biểu đầy đủ các phạm trù Âm Dương, Vũ trụ, là sự kết hợp của Tiên thiên – Hậu thiên và biểu trưng cho cuộc tiến hóa của vạn vật (ngựa hóa rồng). Từ ngựa chuyển hóa thành long mã là một bước chuyển trong quá trình nhận thức thẩm mỹ, gắn với quan niệm về triết lý, rồng biểu trưng cho sự mạnh mẽ, quyền lực và khí chất cao thượng, tượng trưng cho kinh tuyến, thời gian (nghĩa là tung), được xem là nguyên lý dương. Ngựa không là linh vật nhưng là loài vật hữu ích, có khả năng di chuyển nhanh nhẹn, bền bỉ trên mặt đất theo đường ngang, biểu tượng của sự tài lộc, thành công, sự trung thành, nghĩa khí, tượng trưng cho vĩ tuyến, không gian (nghĩa là hoành), nguyên lý âm. Long mã tượng trưng cho sự uy nghi (tung hoành), sự tiến hóa vạn vật, biểu hiện của một vũ trụ vận động không ngừng, trong nghệ thuật trang trí, hình ảnh long mã luôn gắn liền ước vọng về một thế giới an lạc, thái bình và thịnh vượng.

Từ ý nghĩa của Long Mã, các di tích từ cung điện lăng tẩm cho đến đình miếu dân gian đều có khắc hình Long Mã phù hà đồ. Đồ hình ấy khái quát giai đoạn ban sơ của vũ trụ như vậy là tiếp nối một dòng chảy. Nó song song tồn tại bên cạnh những mô thức trang trí của Lão giáo còn có mô thức của Phật giáo. Long Mã được gửi gắm ước mơ cuộc sống thanh bình và lạc nghiệp. Từ ngựa chuyển hóa thành Long mã là một bước chuyển trong quá trình nhận thức thẩm mỹ, gắn với quan niệm về triết lý, tất cả các di tích từ cung điện lăng tẩm cho đến đình miếu dân gian thường có khắc hình Long Mã phù hà đồ. Đồ hình ấy khái quát giai đoạn ban sơ của vũ trụ như vậy là tiếp nối một dòng chảy, song song tồn tại bên cạnh những mô thức trang trí của Lão giáo còn có mô thức của Phật giáo.

4. HÌNH TƯỢNG LONG MÃ TRONG QUAN NIỆM CỦA NGƯỜI VIỆT

Về hình tượng thể hiện hình Long mã, ở các nước có bản sắc văn hóa Đông phương như Trung Quốc, Việt Nam, tranh, tượng Long mã thường được thực hiện theo mẫu mình ngựa có vẩy rồng, đầu rồng, lưng mang bảng Bát quái Tiên thiên, thế đứng rất uy nghi, phong thái hùng dũng đang tiến về phía trước. Theo Lý Lược Tam, Huỳnh Ngọc Trảng, đồ án Long mã sau này thường được phối hợp với đồ án “Quy thư” (rùa mang sách), nên gọi là “Hà đồ – Lạc thư” (1991: 40).

Ở Việt Nam, long mã thường được thể hiện dưới dạng phù điêu trang trí trên bình phong các nhà thờ tộc, đình, chùa, miếu để tăng sự tôn nghiêm, linh thiêng cho công trình kiến trúc. Hình tượng long mã còn được các nghệ sĩ dân gian mô tả trên các tác phẩm gốm sứ.

4.1. Gốm Chu Đậu

Trong số hàng ngàn cổ vật thuộc dòng gốm sứ Chu Đậu đã được tìm thấy, bên cạnh các bức vẽ cảnh sơn thủy, hoa lá, chim, thú, tôm, cá thì long mã xuất hiện dưới hình dạng độc đáo riêng có trên gốm cổ Việt Nam và cũng nằm trong hình tượng bát vật.

4.2. Đền thánh Cao Đài

Tại Đền thánh Cao Đài Tây Ninh, tượng Long mã đứng trên Nghinh phong đài có ý nghĩa rất đặc biệt, đang tiến về phía Tây, đầu quay về phương Đông. Tại Thánh tịnh Ngọc Điện Huỳnh Hà (Quận 2, Tp. HCM) tượng Long mã đứng chồm lên cột phướn có lẽ cũng có ý nghĩa đặc biệt về sự xuất hiện đạo Cao Đài.

4.3. Hà Nam, Quảng Yên

Tại vùng Hà Nam, Quảng Yên, Long Mã luôn được coi là linh vật, được dùng trong thờ cúng vào các dịp lễ hội, xuân Tết, mừng thọ và tang lễ. Hình tượng Long mã chủ yếu dành ban tặng cho tuổi thọ, đức hạnh con người. Trong Lễ hội Tiên công và cả đám tang ở Hà Nam, Quảng Yên thì người cao tuổi đạt tuổi thọ tám mươi, chín mươi, một trăm thì người ta cũng có một mâm ngũ quả bày tượng trưng theo hình con Long mã trên hương án sơn son thếp vàng được dành để rước Long Mã. Hình tượng con Long mã còn trở thành nghệ thuật bày hoa quả ngẫu hứng của người Hà Nam – Quảng Yên.

4.4. Huế

Trên mảnh đất Huế, hình tượng long mã, được điêu khắc, trang trí rất công phu, làm nổi bật ý nghĩa của một linh vật độc đáo trên các kiến trúc lăng tẩm. Long mã đi vào tiềm thức người dân Huế và trở thành hình tượng có thể nói đi đâu, bất cứ đâu trên đất Huế hình tượng này luôn xuất hiện trên hầu hết mọi công trình kiến trúc cổ xưa, tới những công trình được tôn tạo và trong những ấn phẩm văn hóa, những hoạt động tín ngưỡng và văn hóa ngày nay.

 Hình tượng Long mã trở thành biểu tượng Festival Huế 2002 – đây là năm ngựa, vì vậy theo sự giải thích của ông Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Phó Ban tổ chức Festival Huế các năm 2000, 2002, 2004, 2006: “Năm 2002 là năm con ngựa nên ban tổ chức sử dụng hình ảnh “long mã” (ngựa hóa rồng), một linh vật rất phổ biến trong trang trí truyền thống Huế làm biểu trưng thay cho con rồng, biểu trưng của Festival năm Canh Thìn 2000”.

Từ năm 2004 tới nay, Long mã trở thành biểu tượng linh vật chính thức cho Festival Huế, bởi đây là linh vật báo hiệu điềm lành, biểu tượng của sự thông thái, trường thọ, sự cao quý và niềm hạnh phúc vô song. Quan trọng nhất, hình tượng Long mã đã tồn tại chính thức tới nay tại mỗi Festival Huế – trở thành hình tượng đặc trưng của người dân xứ Huế. Vì vậy, nếu đến Huế trong những ngày tháng 6 này, sẽ gặp Long mã ở mọi nơi, mọi lúc: trong các cung điện, đền miếu; trên đường phố, đường làng; trong những chương trình truyền hình giới thiệu Festival Huế hằng đêm. Và, từ chỗ là linh vật của xứ Huế, Long mã đã trở thành linh vật của tháng 6, tháng của Festival Huế.

Thêm nữa, linh vật được chọn lựa để trang trí trên bình phong xứ Huế nhiều nhất chính là Long mã. Trên các bức bình phong, tại các đình làng, các am miếu dân gian, hình tượng Long mã hay hổ cũng được sử dụng rất nhiều. Long mã được thế hiện theo điển tích “Long mã phụ Hà đồ”.

Trải qua năm tháng, bình phong dần kiêm thêm chức năng trang trí mỹ thuật và trở thành một nhân tố không thể thiếu trong kiến trúc truyền thống. Kiến trúc Huế là một ví dụ điển hình bởi không nơi nào có nhiều bình phong như ở Huế, đây cũng là nơi còn giữ lại được nhiều kiểu bình phong cổ nhất, không chỉ trong kiến trúc cung đình mà ngay cả ở đền chùa, am miếu, đình làng, nhà thờ họ… dường như nơi nào cũng hiện diện những bức bình phong được trang trí cầu kỳ, tinh xảo mang nhiều ý nghĩa.

Bình phong Long mã nổi tiếng nhất ở Huế chính là bức bình phong xây dựng năm Thành Thái bát niên (1896) ở trường chuyên Quốc học Huế, bức bình phong nhìn ra đường Lê Lợi. Long mã trên bình phong này là nguyên mẫu của hình ảnh Long mã trên logo của Festival Huế.

Một số khu di tích còn bảo tồn được nhiều bức bình phong cổ có giá trị nghệ thuật cao. Sự cách điệu tạo hình của hình Long mã trong một tổng thể bình phong có nhiều hình thức thể hiện và tạo hình bằng nhiều chất liệu khác nhau: trổ thủng, đắp nổi, vẽ màu, khảm sành sứ, thủy tinh… mỗi cách tạo hình khác nhau đều tạo nên những hình Long mã mang nguyên giá trị ý nghĩa tuy cách tạo hình có những khác biệt đôi chút do những quan niệm, tay nghề của mỗi phường thợ tạo thành…

Bình phong tại đình Kim Long, phường Kim Long, thành phố Huế, đây là ngôi đình nằm bên bờ sông Hương thơ mộng, rất đẹp, bức bình phong này vào năm 2009 khi lần đầu tới Huế, ghé thăm ngôi đình hoang vắng bức bình phong hình cuốn thư ấn tượng như có gì đó cuốn hút bởi sự thâm trầm rất Huế, với hình Long mã đầy sống động trong một không gian hoang vắng.

Trên đây là bài viết của Tiếng Trung Nguyên Khôi về Long Mã. Hy vọng sẽ giúp ích cho bạn.